Een gorilla, een kleuter en de morele totaalblik.

Michelle Greg, de moeder van de kleuter die in de gorillakooi terecht kwam, verdedigt zichzelf tegen de aantijging dat ze een slechte moeder zou zijn omdat ze een seconde niet goed had opgelet.  ‘Accidents can happen’ schrijft ze schrijft ze op haar Facebook en daar heeft ze gelijk in. Het is inderdaad veel te kort door de bocht om uit dit ene ongelukkige voorval af te leiden dat ze een slechte moeder is. Maar de tekst van haar Facebookbericht doet wel vermoeden dat ze in iets anders tekort schiet: in de morele totaalblik. Ze bedankt iedereen die haar en haar zoon geholpen hebben, en bovenal God die ze ‘awesome’ noemt. Daarmee strooit ze zout in de wonden van de dierenliefhebbers. Wat is er zo geweldig aan dat een gorilla is gestorven? Maar al die mensen (200 000 intussen al) die de petitie ondertekenden met de vraag om Gregg gerechtelijk te vervolgen voor de dood van de gorilla, ontberen ook een totaalblik wanneer ze focussen op dat ene aspect van de situatie en de complexiteit van de werkelijkheid negeren. Kan men zonder de situatie in detail te kennen, iemand verwijten dat ze nalatig is geweest?

Wat men Gregg, op basis van het Facebookbericht, wel kan verwijten is haar gebrek aan spijt dat een gorilla is moeten sterven omdat zij even niet goed had opgelet. In filosofisch jargon noemt men deze soort van spijt ‘agent regret’ (de term is van de Engelse moraalfilosoof Bernard Williams afkomstig). Het is het soort spijt dat men alleen kan voelen wanneer men in de positie staat van iemand die met zijn handelingen iets ergs tot stand heeft gebracht, ongewild weliswaar maar de schade ermee aangebracht is daarom niet minder erg. In het Facebookbericht lijkt Gregg niet te erkennen dat er kwaad is geschied ten gevolge van wat zij gedaan heeft, of in dit geval niet gedaan heeft. Geen mens (ik vermoed zelfs de dierenliefhebbers onder de 200 000 petitie-ondertekenaars niet) zou willen beweren dat een afweging van de belangen van gorilla en kleuter in het voordeel van de gorilla had moeten uitpakken, of dat een scenario waarin het kind sterft maar de gorilla blijft leven een moreel betere uitkomst zou zijn geweest. Maar waar dierenliefhebbers terecht op wijzen is dat ook als we het erover eens zijn dat de dierentuin-opzichters gekozen hebben voor een minder kwaad (a lesser evil), er niettemin kwaad is geschied. Zelfs wanneer iemand doet wat moreel gezien het beste is, kan er toch schade berokkend worden waar men rouwig om hoort te zijn.

Iemand zou kunnen opwerpen dat ik overdreven streng ben. Kan men het een moeder verwijten dat ze vooral opgelucht is om het overleven van haar kind, en eventjes niet denkt aan het leed veroorzaakt bij een groep gorilla’s? Zou ik niet een beetje meer empathie aan de dag kunnen leggen aub? Bewijs ik nu niet wat de moeder terecht aankaart: dat mensen altijd (te) snel zijn met hun veroordelingen? Ik  hoop van niet, uiteraard. Ik zal zeker niet de petitie tekenen, en mijn oordeel is van een andere aard dan diegene waartegen de moeder zich verdedigt. Toevallig ging er de afgelopen dagen nog een andere digitale brief van een moeder viraal, een brief waarin ze een andere anonieme moeder bedankt omdat die haar kleuter terecht wees op een moment dat zij niet goed oplette.  Ze schrijft: “Als mijn kind zich als een eikel gedraagt en ik om een of andere reden niet in de buurt ben, heb je mijn toestemming om te zeggen dat het genoeg geweest is. Ik zeg niet dat je het recht hebt om hem fysiek aan te pakken of echt te schreeuwen (enkel ik mag dat), maar voel je vrij om te zeggen dat hij zijn beurt moet afwachten.” Ze voegt eraan toe dat het moeilijk is om een kind alleen op te voeden, en dat we als volwassenen elkaar daarbij moeten helpen. Dat haar blogpost zo vaak gedeeld wordt, toont dat velen het met haar eens zijn. Maar is wat de vrouw schrijft niet evenzeer van toepassing op volwassenen onderling? Als mijn volwassen kind zich als een eikel gedraagt, hoop ik ook dat iemand hem zal zeggen dat het genoeg is geweest. Uiteraard zonder fysiek of psychisch geweld te gebruiken, maar gewoon door redelijk uit te leggen waar hij tekort schiet. Morele opvoeding duurt een leven lang – en ook daar moeten we elkaar als volwassenen bij helpen. Net omdat we er ons bewust van moeten zijn dat onze morele posities in het leven inwisselbaar zijn, dat ieder van ons zowel de oorzaak als het slachtoffer van ‘accidents’ kan zijn, en dat we vanuit die kwetsbare positie mee vorm geven aan elkaars morele blik.